Sâm Ngọc Linh thật củ nhẵn, đốt rõ ràng Ảnh: LHT
Thuốc giấu mãi mãi nằm trong bóng tối của tập tục cho đến khi những bác sĩ quân y tình cờ biết được vào khoảng năm 1968. Từ phát hiện trong dân, vào lúc 9 giờ ngày 19.3.1973, đoàn điều tra dược liệu khu 5 đã phát hiện ra cây sâm Ngọc Linh ở độ cao 1.800m. Sâm Ngọc Linh là loại nhân sâm thứ 20 được tìm thấy trên thế giới, ban đầu được đặt tên là Panax Articulatus Kim Long Dao, theo tên của dược sĩ Đào Kim Long. Năm 1985, sâm Ngọc Linh được đặt tên mới là Panax Vietnamensis Hà Thị Dung và I.V. Grushvistky.
Đến thời điểm này, nhiều kết quả nghiên cứu về sâm Ngọc Linh đã được công bố cho thấy sâm Ngọc Linh chứa đến 50 saponin và nhiều hợp chất mới. So sánh theo tỷ lệ cho thấy nhân sâm Triều Tiên có 25 saponin, hàm lượng thu xuất toàn phần cao gấp ba lần nhân sâm Triều Tiên, gấp hai lần nhân sâm Trung Quốc và nhân sâm Mỹ. Chính vì vậy, cây thuốc giấu của đồng bào Xê Đăng là dược liệu hết sức quý hiếm, có tác dụng chữa bệnh đa dạng.
Qua nghiên cứu cho thấy tác dụng dược lý điển hình của sâm Ngọc Linh là kích thích các hoạt động não bộ suy nhược thần kinh, chống trầm cảm và các bệnh lý lo âu do stress, tác dụng kiểu nội tiết tố sinh dục, tăng cường chức năng gan, điều hoà hoạt động tim mạch, phòng chống các loại ung thư, gia tăng sức đề kháng không đặc hiệu… và hàng chục tác dụng khác liên quan đến sức khoẻ con người.
Cho đến nay, nhiều nhà khoa học sau rất nhiều cố gắng di thực cây sâm Ngọc Linh đến vùng đất khác đều không thành công. Những tuyên bố về việc nhân giống và di thực sâm Ngọc Linh thành công đều chưa được khoa học kiểm nghiệm. Từ khi phát hiện ra sâm Ngọc Linh đến nay, các địa phương quanh đỉnh Ngọc Linh liên tục nghiên cứu, phát triển sâm Ngọc Linh trong vườn thực nghiệm trên đỉnh Ngọc Linh.
bài: Minh Sơn
ảnh: LHT
Cách dùng và phân biệt sâm Ngọc Linh giả
Đồng bào Xê Đăng ngày xưa thường dùng sâm Ngọc Linh tươi bằng cách xắt lát mỏng ngậm, đắp vết thương hoặc xắt lát mỏng bỏ vào nước vo gạo hấp trong nồi cơm cho người già uống nước. Hiện có nhiều cách sử dụng sâm Ngọc Linh bảo quản được lâu ngày như ngâm trong mật ong hoặc ngâm rượu. Trước khi ngâm, người ta rửa củ sâm sạch sẽ, để ráo nước sau đó ngâm vào nước vo gạo chừng 15 phút vớt ra cho vào mật hoặc rượu vừa đủ.
Hiện trên thị trường có nhiều loại sâm Ngọc Linh giả xuất hiện. Đó là việc sử dụng một loại sâm thuộc chi Panax ở biên giới Việt – Trung, sử dụng sâm vũ diệp hoặc củ tam thất hoang và củ ráy hoặc củ bảy lá một hoa. Để phân biệt sâm Ngọc Linh giả và thật bằng trực quan có thể nhận biết là sâm Ngọc Linh thật củ nhẵn, đốt rõ ràng vì mỗi năm cây sâm Ngọc Linh chỉ ra một lá. Sâm giả da không nhẵn, củ to. Ngoài ra có thể nhận biết sâm bằng cách nhìn vào đất bám ở củ. Đất sâm Ngọc Linh sinh sống có nhiều mùn, các loại sâm giả thường bám đất đỏ. Cách dễ nhất hiện nay là khảo sát trọng lượng củ. Hơn mười năm nay, sâm Ngọc Linh bị khai thác cạn kiệt, những củ sâm trên 2 – 3 lạng là hiếm thấy, cần cảnh giác. Sâm Ngọc Linh có vị đắng dịu, kéo dài và thanh. Các loại sâm giả đắng “hỗn”, củ ráy thì vừa đắng và vừa ngứa nếu nhấm thử.